Беларускія землі ў складзе Рэчы Паспалітай

Разглядаючы дзяржауны лад Рэчы Паспалiтай, трэба адзначыць, што першай асобай у дзяржаве фармальна з`яуляуся кароль i вялiкi князь, якi выбiрауся

Беларускія землі ў складзе Рэчы Паспалітай

Информация

История

Другие материалы по предмету

История

Сдать работу со 100% гаранией

БЕЛАРУСКIЯ ЗЕМЛI У СКЛАДЗЕ РЭЧЫ ПАСПАЛIТАЙ

 

МЭТА: дваць прычыны аб`ядння Вялiкага княства Лiтоускага i Польскага каралеуства у адзiную дзяржаву - Рэч Паспалiтую, асаблiвасцi дзяржаунага i сацыяльнага уладкавання гэтай дзяржавы, а таксама месца ВКЛ у палiтычнай сiстэме Рэчы Паспалiтай.

Люблiнская унiя (1569г.) i утварэнне Рэчы Паспалiтай

 

Заключэнне унii памiж дзвюма суседнiмi дзяржавамi - Вялiкiм княствам Лiтоускiм, Рускiм, Жамойцкiм i Польскiм каралеуствам - было падзеяй, якая прадвызначыла далейшы лёс не толькi тых народау, што насялялi гэтыя краiны, але мела значны уплыу i на стан спрау ва усёй Еуропе. Бо ж на яе карце з`явiлася новая дзяржава - Рэч Паспалiтая - адна з самых вялiкiх i магутных. Сярод насельнiцтва гэтага шматэтнiчнага аб`яднання аказауся i беларускi народ.

Што ж прымусiла кiруючыя вярхi Вялiкага княства пайсцi на такi звышцесны, на мяжы страты самастойнасцi, саюз? Сярод шэрагу прычын унii 1569г. адной за самых важных бачацца унутрыкласавыя супярэчнасцi у пануючым шляхецкiм саслоуi Вялiкага княства Лiтоускага, Рускага, Жамойцкага. Таму што сапрауды, без прымусу з боку шмалтiкай дробнай i сярэдняй шляхты элiтарнае магнацтва, што трымала уладу у княстве, не пайшло б на яе падзел з кiмсьцi. А улада тая у вялiкакняжацкай магнатэрыi была амаль неабмежаваная. Паны-рада праводзiлi толькi свае рашэннi на сойме у Вялiкiм княстве Лiтоускiм? Манiпулюючы паводле свайго меркавання большасцю шляхты, якая не мела нiякай рэальнай улады. Аб гэтым можна даведацца з заявы члена гаспадарскай Рады магната Альбрэхта Гаштольда, якi парауноувау соймы польскага i лiцьвiнскага узорау: «…соймы нашы праходзяць зусiм iнакш: што вырашае гаспадар i паны-рада - тое шляхта абавязкова прымае да выканання: мы ж запрашаем шляхту на нашыя соймы як бы для гонару, дзеля таго, каб усе ведалi, што мы вырашаем».

I на павятовых соймiках, органах шляхецкага самакiравання, якiя былi створаны паводле рэформы 1565-66 гг., таксама верхаводзiлi буйныя землеуладальнiкi. Пераконваюць у гэтым сведчаннi сучаснiкау. Вось адно з iх: «Там (у Вялiкiм княстве Лiтоускiм) шляхта не прымае удзелу нi у якiх нарадах, там паны робяць, што захочуць… Там прыязджаюць на соймiк толькi ваявода, стараста ды харунжы, напiшуць, што iм уздумаецца, i адправяць да земянiна дахаты, каб падпiсау. Калi ж ён не падпiша, то яны аддубасяць яго палкамi…»

Такога нельга было сустрэць у суседняй Польшчы, дзе шляхта уплывала самым рашучым чынам на унутраную i знешнюю палiтыку урада. Польскiя шляхецкiя вольнасцi, вiдавочна, прываблiвалi шляхту Княства. Падтрымлiваючы iдэю унii, яна меркавала заняць такое вызначальнае становiшча у сваёй дзяржаве, як польская шляхта у сваёй.

Унутрыпалiтычны крызiс у Вялiкiм княстве Лiтоускiм, Рускiм, Жамойцкiм, што быу выклiканы супярэчнасцямi у стане пануючага класа, найбольш абвастрыуся у 60-я гг. XVI ст. Супрацьстаянне магнацтва i шляхты стала адкрытым. Асаблiва яскрава яно выявiлася у часы сойма, якi адбыуся у восень 1562г. пад Вiцебскам. Сеймаваушыя звярталiся да Жыгiмонта Аугуста за прашэннем «учынiлi супольны сойм з палякамi, каб разам караля выбралi, мелi агульную абарону, супольна сеймiкавалi i права аднолькавае ужывалi».

Каб неяк кансалiдаваць грамадства, збiць прапольскiя настроi шляхты, магнацкая апазiцыя на чале з Радзiвiламi пайшла на значную мадэрнiзацыю унутранай палiтыкi. Яна увасобiлася у прыняццi пастановы 1563 г., паводле якой праваслауная i каталiцкая шляхта поунасцю урауноувалiся у правах; ва ухваленнi на сойме 1564 г. судовай рэформы, што на польскi узор стварала мясцовыя суды, дзе галоуную ролю адыгрывала шляхта. (№ 1 ст.132-133)

Гэтыя захады вялiкакняскага урада, можа б, i мелi поспех, калi б не драматычнае знешнепалiтычнае становiшча краiны. На пачатку 60-х гг. баявыя дзеяннi у Лiвонскай вайне, што пачалася памiж Маскоускай дзяржавай i Вялiкiм княствам Лiтоускiм, Рускiм, Жамойцкiм у 1558 г., перанеслiся на тэрыторыю Княства, на беларускiя землi. У 1562 г. маскоускiя войскi стаялi ля сцен Вiцебска, Дуброуна, Оршы, Копысi, Шклова. 15 лютага 1563 г. быу захоплены Полацк. Да сталiцы - Вiльнi - заставалася напрасткi каля двухсот кiламетрау. Сiлы дзяржавы былi на мяжы магчымага. Вайна выцягнула са скарбу усе сродкi, амаль штогадовая сярэбшчына не наталяла патрэбы у грошах. Неадкладна патрабавауся саюзнiк. Канешне, позiрк адразу быу кiнуты на захад. Чаму? Да таму, што княства мела значны вопыт - дзесяткi унiтарных дагаворау ад часоу Ягайлы да Жыгiмонтау - сужыцця з Польшчай. Да таго ж заходнi сусед сам дамагауся унii. На тое былi важкiя прычыны як эканамiчнага, так i палiтыка-iдэалагiчнага парадку. Перш за усе польскай шляхце было ужо цесна у самой Польшчы. Велiзарныя малазаселеныя землi Лiтвы i Русi i асаблiва землi паудневай Украiны раздражнялi шляхецкiя апетыты, у той час як лiтоуцы ставiлi непераадольныя бар`еры на шляху пашырэння польскага землеуладання у межах Вялiкага княства. (№ 2 ст.95)

Напярэдаднi Люблiнскай унii iдэя падпарадкавання ВКЛ была характэрна i даволi адчувальна у польскiм грамадстве. Прынамсi, падчас сойму 1563 - 1564 гг., на якiм прысутнiчала лiцвiнская дэлегацыя дзеля перамовау аб справе унii, частка дэпутатау вылучыла праект аб лiквiдацыi назвы «Лiтва», замены яе на «Новая Польшча».

Наогул, пытанне пра унiю жыва абмяркоувалася у той час не толькi на соймах, але i у грамадстве, i у тагачаснай лiтаратуры. Польскi публiцыст Аржахоускi выдау працу, якая была апафеозам польскай вольнасцi, у якой аутар здзекуецца над «няволяй лiтоуцау». Ягайла, на яго думку, будучы панам Лiтвы, падаравау Лiтву палакам, як свой маёнтак. Няволя, пагарда, бязглуздасць, некультурнасць характарызуе лiтоуцау, i таму яны не заслугоуваюць унii з палякамi на роуных пачатках. (№ 2 ст.96)

Па-другое, Польшча з`яулялася самым моцным каталiцкiм бастыёнам ва Усходняй Еуропе, а таму менавiта ёй Ватыканам адводзiлася галоуная роля у экспансii каталiцызму на усход - беларускiя, украiнскiя, рускiя землi.

Прауда, вялiкакняскi урад меу i другi варыянт выхаду з крызiснага становiшча: заключэнне унii з Маскоускай дзяржавай i прызнанне Iвана Грознага цi яго сына сваiм князем. На гэты конт нават вялiся тайныя перамовы. Але вынiкау яны не далi. Гэта зразумела, бо для шляхты Вялiкага княства Iван IV 60-х гг. XVI ст. ужо не быу у бляску пакарыцеля Казанi (1552 г.) i Астраханi (1556 г.), ён стау Грозным - iнiцыятарам апрычнiны, падпарадкоуцам сваёй уладзе маскоускага баярства. Такiм чынам, вольнасцi шляхецкай рэспублiкi павярнулi пануючы клас беларускiх зямель у бок Польшчы, прымусiушы стаць спiной да Масквы.

Пытанне заключэння унii з Польшчай было прадвырашаным, i як нi адцягвалi фiнал уладу трымаючыя магнаты Вялiкга княства Лiтоускага, Рускага, Жамойцкага, ён наступiу у 1569 г. Яго, безумоуна, наблiзiла Лiвонская вайна. Па словах вiленскага ваяводы Мiкалая Радзiвiла, што прыбыу на перамовы у Люблiн, «на нашым хрыбце быу вораг, калi мы ехалi сюды, жадаючы пастанавiць з вамi унiю, якая б аб`яднала нас узаемнаю любоую, i, калi казаць прауду, мы пачалi iмкнуцца да яе амаль бегам, тады як продкi нашыя iшлi да яе вельмi пацiху». (№ 1 ст.133-134)

10 студзеня 1569 г. пачауся Люблiнскi сойм, якi доужыуся амаль 6 драматычных месяцау. Памiж беларускiмi i лiтоускiмi магнатамi, з аднаго боку, i польскiмi феадаламi, з другога, разгарнулiся спрэчкi наконт прынцыпау аб`яднання. Лiдэры беларускай апазiцыi, сярод якiх былi вiленскi ваявода i канцлер Радзiвiл Руды, жамойцкi стараста Я.Хадкевiч, М.Валовiч i iнш., намагалiся максiмальна захаваць асноуныя атрыбуты дзяржаунай незалежнасцi Беларуска-Лiтоуская дзяржавы у складзе Рэчы Паспалiтай. Яны прапанавалi «Праект унii» з 15 артыкулау, якiя гарантавалi адносную незалежнасць Вялiкага княства Лiтоускага, але праект быу адхiлены польскiм бокам. (№ 5 ст.61)

Яшчэ на Люблiнскiм сойме 1566г. польскiя паслы катэгарычна заялiлi, щто яны не могуць даць ваенную дапамогу Лiтве i не будуць разглядаць нiякiх пытанняу, пакуль не буддзе вырашана пытанне пра унiю. Яны настойвалi, што Лiтву неабходна прымусiць далучыцца да Кароны зараз жа, таму што пасля заканчэння вайны яны зноу ухiляцца ад унii. (№ 2 ст.100)

Так у Люблiне у 1569г. кожны з бакоу ставiу свае умовы, якiя не прымалiся супрацьлеглым. Нiхто не саступау. Больш таго, калi паслы Вялiкага княства Лiтоускага убачылi пагрозу гвалтоунага заключэння унii на непрымальных для iх умовах, яны 1 сакавiка 1569 г. пакiнулi Люблiн. I тут польскi бок пайшоу на дэманстрацыю сiлы. Скарыстаушы цяжкае знешнепалiтычнае становiшча Вялiкага княства Лiтоускага, Рускага, Жамойцкага, польскiя феадалы дабiлiся ад Жыгiмонта Аугуста выдання указау аб далучэннi да Каралеуства Польскага Падляшша, Валынi, Падолля i Кiеушчыны. На працягу сакавiка - чэрвеня 1569 г. гэтыя вялiзныя i багацейшыя землi былi уключаны у склад Польшчы, што, канешне, аслабiла i без таго падарваную Лiвонскай вайною эканомiку Княства. Хоць гэтыя акты i былi супрацьпрауныя, бо кароль iх выдау асабiста, без згоды сойма Вялiкага княства, але у сiтуацыi, якая склалася, вялiкакняскi урад не мог iсцi на ваенны канфлiкт з Польшчай. (№ 1 ст.134-135)

Тэрыторыя ВКЛ значна звузiлася, бо, як мы памятаем, значную частку беларускiх зямель напярэдаднi Люблiнскай унii захапiла маскоускае войска. У такiм становiшчы для Вялiкага княства Лiтоускага шлях быу адзiны - за стол перамовау з палякамi. Супольны сойм зноу распачау работу. Лiцвiнскi бок прымау усе умовы палякау. 27 чэрвеня на сойме выступiу прадстаунiк велiкакняжацкая дэлегацыi I. Хадкевiч з прамовай, звернутай не толькi да Жыгiмонта Аугуста i прысутных, але i да нашчадкау: «Святлейшы, мiласцiвейшы кароль!.. Як гэта усё балюча, немагчыма выказаць словамi. Таму што мы абавязаны нашай Айчыне, як верныя сыны яе, клапацiцца аб яе дабрабыце столькi, колькi… у нас ёсць моцы… Мы Айчыну нашу, якую сваёй крывёю i жыцця

Похожие работы

1 2 3 4 5 > >>